महाराष्ट्रातील १४० तालुके दुष्काळाच्या पहिल्या Trigger-1 मध्ये! बुलढाण्यातील ७ तालुक्यांचा समावेश; मात्र सिंदखेडराजा व देऊळगाव राजासह ६ तालुके यादीबाहेर दुष्काळसदृश परिस्थिती असतानाही सहा तालुके वगळल्याने शेतकऱ्यांमध्ये गंभीर प्रश्नचिन्ह ?

महाराष्ट्रातील १४० तालुके दुष्काळाच्या पहिल्या Trigger-1 मध्ये!

बुलढाण्यातील ७ तालुक्यांचा समावेश; 

मात्र सिंदखेडराजा व देऊळगाव राजासह ६ तालुके यादीबाहेर

दुष्काळसदृश परिस्थिती असतानाही सहा तालुके वगळल्याने शेतकऱ्यांमध्ये गंभीर प्रश्नचिन्ह ?

मुंबई/वृत्तसेवा :

महाराष्ट्रातील अनेक भागांत पावसाने दिलेली ओढ, पिकांवर आलेला पाण्याचा ताण आणि लांबलेला कोरडा कालावधी या पार्श्वभूमीवर राज्यातील १४० तालुके दुष्काळ मूल्यांकनाच्या पहिल्या Trigger-1 निकषात आल्याची माहिती समोर आली आहे. पर्जन्यमानातील तूट आणि सलग चार आठवड्यांचा पावसाचा खंड, या दोन महत्त्वाच्या निकषांच्या आधारे ही संख्या समोर आली आहे.

उपलब्ध माहितीनुसार राज्यातील २०३ तालुक्यांमध्ये पर्जन्यतूट नोंदवण्यात आली असून, त्यापैकी १४० तालुक्यांमध्ये पर्जन्यतूट आणि चार आठवड्यांचा Dry Spell हे दोन्ही निकष लागू झाल्याचे सांगण्यात आले आहे. मात्र ही यादी म्हणजे अंतिम दुष्काळ जाहीर झाल्याची यादी नसून, दुष्काळ मूल्यांकनाच्या पुढील प्रक्रियेसाठी महत्त्वाचा प्राथमिक टप्पा आहे.

बुलढाणा जिल्ह्यात ७ तालुके Trigger-1 मध्ये

उपलब्ध १४० तालुक्यांच्या यादीत बुलढाणा जिल्ह्यातील जळगाव जामोद, खामगाव, मलकापूर, मोताळा, नांदुरा, संग्रामपूर आणि शेगाव या सात तालुक्यांचा समावेश असल्याचे नमूद आहे.

मात्र बुलढाणा जिल्ह्यात एकूण १३ तालुके आहेत. जिल्हा प्रशासनाच्या माहितीनुसार बुलढाणा, चिखली, मेहकर, लोणार, देऊळगाव राजा, सिंदखेड राजा, मोताळा, मलकापूर, नांदुरा, खामगाव, शेगाव, जळगाव जामोद आणि संग्रामपूर असे जिल्ह्यातील तालुके आहेत.

या १३ पैकी ७ तालुके Trigger-1 यादीत असताना उर्वरित ६ तालुके—बुलढाणा, चिखली, लोणार, मेहकर, सिंदखेड राजा आणि देऊळगाव राजा—यांचा या उपलब्ध यादीत समावेश नाही.

सिंदखेडराजा आणि देऊळगाव राजा यांच्याबाबत गंभीर प्रश्न

यामध्ये विशेष लक्ष वेधून घेणारी बाब म्हणजे सिंदखेड राजा आणि देऊळगाव राजा हे दोन तालुके या १४० तालुक्यांच्या यादीत नाहीत.

ही बाब स्थानिक शेतकऱ्यांच्या दृष्टीने महत्त्वाची ठरते. कारण सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघासह बुलढाणा जिल्ह्यात निर्माण झालेल्या दुष्काळसदृश परिस्थितीची शासनाने दखल घ्यावी आणि कोरडा दुष्काळ जाहीर करावा, अशी मागणी अलीकडेच करण्यात आली आहे.

त्यामुळे प्रत्यक्ष शेतशिवारातील पावसाची परिस्थिती, पिकांची अवस्था आणि सरकारी पर्जन्यमानाची आकडेवारी यामध्ये नेमका ताळमेळ आहे का? हा प्रश्न आता उपस्थित होत आहे.

विशेषतः सिंदखेड राजा आणि देऊळगाव राजा तालुक्यांमध्ये पावसाचा खंड, पिकांची स्थिती आणि पाण्याची उपलब्धता यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन झाले आहे का? तसेच हे दोन्ही तालुके Trigger-1 च्या निकषात का आले नाहीत, याची कारणमीमांसा शासन किंवा संबंधित प्रशासनाकडून स्पष्ट होणे आवश्यक ठरणार आहे.

“यादीत नाही” म्हणजे दुष्काळ नाही, असा अर्थ काढता येणार नाही

दरम्यान, या मुद्द्यावर एक महत्त्वाची बाब लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १४० तालुक्यांच्या Trigger-1 यादीत एखादा तालुका नसणे म्हणजे त्या तालुक्यात दुष्काळ नाही किंवा शेतकऱ्यांचे नुकसान झालेले नाही, असा थेट निष्कर्ष काढता येत नाही.

दुष्काळ मूल्यांकनाची पुढील प्रक्रिया, स्थानिक पर्जन्यमान, पिकांची परिस्थिती, पाण्याची उपलब्धता, पीकहानीचे पंचनामे आणि अन्य शासकीय निकष यांचा विचार करून अंतिम निर्णय घेतला जाऊ शकतो.

म्हणूनच सिंदखेड राजा आणि देऊळगाव राजा यांच्याबाबत स्थानिक पातळीवरील वस्तुस्थिती आणि शासनाच्या आकडेवारीची पडताळणी होणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.

बुलढाण्यातील चित्र असे

Trigger-1 यादीत समाविष्ट :

• जळगाव जामोद
• खामगाव
• मलकापूर
• मोताळा
• नांदुरा
• संग्रामपूर
• शेगाव

उपलब्ध यादीत समावेश नाही :

• बुलढाणा
• चिखली
• लोणार
• मेहकर
• सिंदखेड राजा
• देऊळगाव राजा

अर्थात, बुलढाणा जिल्ह्यातील १३ पैकी ७ तालुके यादीत आणि ६ तालुके यादीबाहेर असल्याचे उपलब्ध माहितीतून दिसते.

पुढील निर्णयाकडे शेतकऱ्यांचे लक्ष

Trigger-1 निकष पूर्ण होणे हा दुष्काळ मूल्यांकनातील एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. त्यानंतर शासनाकडून प्रत्यक्ष परिस्थितीचे मूल्यांकन, पिकांचे नुकसान, पाण्याची उपलब्धता आणि इतर संबंधित निकष तपासून पुढील निर्णय घेतला जाऊ शकतो.

त्यामुळे १४० तालुक्यांची Trigger-1 यादी जाहीर झाल्याच्या पार्श्वभूमीवर आता पुढील शासकीय प्रक्रिया किती वेगाने होते आणि कोणत्या तालुक्यांना प्रत्यक्ष दुष्काळी सवलती व मदत मिळते, याकडे शेतकऱ्यांचे लक्ष लागले आहे.

विशेषतः बुलढाणा जिल्ह्यातील सिंदखेड राजा आणि देऊळगाव राजा या दोन तालुक्यांचा Trigger-1 यादीत समावेश का नाही, याबाबत प्रशासनाने उपलब्ध पर्जन्यमान व Dry Spell आकडेवारी स्पष्ट करावी, अशी मागणी पुढे येण्याची शक्यता आहे.

१४० तालुक्यांची Trigger-1 यादी अंतिम दुष्काळ घोषणेचा निर्णय नसला, तरी या यादीने बुलढाणा जिल्ह्यातील सात तालुक्यांना स्थान मिळाल्यानंतर उर्वरित सहा तालुक्यांबाबत, विशेषतः सिंदखेड राजा आणि देऊळगाव राजा यांच्याबाबत, नव्याने चर्चा सुरू केली आहे.