सिंदखेडराजा येथे सापडली प्राचीन शिल्पकृती; नेमकी मूर्ती कोणाची? हात जोडलेली, गुडघ्यावर बसलेली मानवाकृती; शिल्पवैशिष्ट्यांवरून ‘गरुड’ असण्याची शक्यता, मात्र तज्ज्ञांच्या अभ्यासाची गरज

सिंदखेडराजा येथे सापडली प्राचीन शिल्पकृती; 

नेमकी मूर्ती कोणाची?

हात जोडलेली, गुडघ्यावर बसलेली मानवाकृती; 

शिल्पवैशिष्ट्यांवरून ‘गरुड’ असण्याची शक्यता, 

मात्र तज्ज्ञांच्या अभ्यासाची गरज

सिंदखेडराजा :

मातृतीर्थ सिंदखेडराजा येथे अलीकडे एक प्राचीन दगडी शिल्पकृती आढळून आली असून, या शिल्पाची ओळख नेमकी कोणत्या देवता अथवा शिल्पपरंपरेशी संबंधित आहे, याबाबत उत्सुकता निर्माण झाली आहे. उपलब्ध छायाचित्रांचे प्राथमिक निरीक्षण करता ही मूर्ती गरुडाची असण्याची शक्यता दिसून येते; मात्र अधिकृत पुरातत्त्वीय तपासणी व तज्ज्ञांच्या अभ्यासाशिवाय तिची निश्चित ओळख, कालखंड किंवा शिल्पशैली जाहीर करणे योग्य ठरणार नाही.

आढळलेल्या शिल्पात मानवी देहयष्टी, अलंकार, मुकुटासदृश शिरोभूषण, हातांची अंजली मुद्रा आणि गुडघ्यावर बसलेली मुद्रा स्पष्टपणे दिसून येते. पाठीमागे प्रभावळीसदृश रचनाही दिसते. या वैशिष्ट्यांमुळे शिल्पाकडे विशेष लक्ष वेधले गेले आहे.

गरुडाच्या शिल्पाशी अनेक वैशिष्ट्यांचे साधर्म्य

भारतीय मंदिरशिल्प परंपरेत विष्णूचे वाहन असलेल्या गरुडाचे मानवी स्वरूपातील अनेक प्रकार आढळतात. विशेषतः गुडघ्यावर बसलेला आणि दोन्ही हात अंजली मुद्रेत जोडलेला गरुड हा शिल्पप्रकार अपरिचित नाही. भारतीय संग्रहालयीन नोंदींमध्ये अशा प्रकारची उदाहरणे आढळतात.

ब्रिटिश म्युझियमच्या नोंदीनुसार, गरुडाची काही शिल्पे गुडघे वाकवून, हात अंजली मुद्रेत आणि मुकुटधारी स्वरूपात दाखविली जातात. अशा शिल्पांमध्ये पंख व पक्ष्याशी संबंधित वैशिष्ट्ये ओळख निश्चित करण्यासाठी महत्त्वाची ठरतात. 

भारतीय कला परंपरेवरील इंदिरा गांधी राष्ट्रीय कला केंद्राच्या नोंदीतही गरुडाला डाव्या गुडघ्यावर बसलेला, हात जोडलेल्या अंजली मुद्रेत, मुकुट व अलंकारांनी सजलेला दाखविण्याची परंपरा नमूद आहे. 

मात्र, सिंदखेडराजा येथे सापडलेल्या शिल्पाच्या छायाचित्रात गरुडाची ओळख निश्चित करणारी पंखांची रचना किंवा स्पष्ट पक्ष्याची चोच ठळकपणे दिसत नसल्याने केवळ बाह्य साम्याच्या आधारावर अंतिम निष्कर्ष काढणे घाईचे ठरेल.

सिंदखेडराजाच्या पुरातत्त्वीय वारशात आणखी एक महत्त्वाची भर?

सिंदखेड राजा हा ऐतिहासिक व पुरातत्त्वीय वारशाने समृद्ध परिसर आहे. २०२४ मध्ये लखुजी जाधवराव यांच्या छत्री परिसरातील संरक्षणकामादरम्यान भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाच्या पथकाला शेषशायी विष्णूची भव्य शिल्पकृती आढळली होती. ही मूर्ती सुमारे १.७० मीटर लांब आणि १ मीटर उंच असून ती क्लोराइट शिस्ट दगडात कोरलेली असल्याचे पुरातत्त्व विभागाच्या अधिकाऱ्यांनी सांगितले होते. शिल्पात विष्णू, लक्ष्मी, दशावतार तसेच समुद्रमंथनाशी संबंधित दृश्यांचेही दर्शन होते. 

यामुळे सिंदखेडराजा परिसरात आढळणाऱ्या नव्या प्राचीन शिल्पांकडे केवळ धार्मिक श्रद्धेच्या दृष्टीने नव्हे, तर इतिहास, पुरातत्त्व, कला आणि सांस्कृतिक वारसा या सर्व अंगांनी पाहण्याची गरज निर्माण झाली आहे. जिल्हा प्रशासनाच्या माहितीनुसारही सिंदखेड राजा परिसरात प्राचीन मंदिरे, वास्तू आणि ऐतिहासिक वारशाची विविध स्थळे आहेत. 

मूर्ती नेमकी गरुडाची की अन्य कोणाची?

उपलब्ध छायाचित्रांचा विचार करता गरुडाची शक्यता नाकारता येत नाही; उलट अंजली मुद्रा, गुडघ्यावर बसण्याची पद्धत, अलंकार आणि मानवी स्वरूप यामुळे गरुडाशी लक्षणीय साम्य दिसते. मात्र, पंखांची स्पष्टता, मुखाची रचना, मूर्तीचा मूळ संदर्भ, ती कोणत्या मंदिरातील किंवा वास्तूतील होती, तसेच तिच्याशी संबंधित इतर शिल्पघटक यांचा अभ्यास झाल्यानंतरच अधिक ठोस निष्कर्ष निघू शकतो.

त्यामुळे या शिल्पाचे मोजमाप, दगडाचा प्रकार, कोरीवकामाची पद्धत, शिल्पशैली, मूर्तीची मागील बाजू, पादपीठ, उपलब्ध अवशेष आणि सापडलेले ठिकाण यांची शास्त्रीय नोंद होणे आवश्यक आहे. शक्य असल्यास पुरातत्त्व विभाग, इतिहास संशोधक आणि प्राचीन भारतीय शिल्पकलेच्या अभ्यासकांनी प्रत्यक्ष पाहणी करावी, अशी अपेक्षा व्यक्त होत आहे.

मातृतीर्थ सिंदखेडराजा पुन्हा एकदा पुरातत्त्वीय चर्चेच्या केंद्रस्थानी आले असून, या नव्या शिल्पाचे रहस्य तज्ज्ञांच्या अभ्यासातून उलगडते का, याकडे इतिहासप्रेमी आणि नागरिकांचे लक्ष लागले आहे.

(छायाचित्रांतील प्राथमिक निरीक्षणावर आधारित ही ओळख असून, मूर्तीचा अधिकृत पुरातत्त्वीय अहवाल उपलब्ध झाल्यानंतरच तिचा कालखंड व अंतिम ओळख निश्चित मानता येईल.)