"जातीय छळ झाल्याचा आरोप" : : “त्यांनी माझ्या मुलाला मारलं” - आयआयटी बॉम्बेतील २० वर्षीय साहिल वाकोडेच्या मृत्यूनंतर आई-वडील, विद्यार्थी आणि समाजमन संतप्त

"जातीय छळ झाल्याचा आरोप"

“त्यांनी माझ्या मुलाला मारलं” 

- आयआयटी बॉम्बेतील २० वर्षीय साहिल वाकोडेच्या मृत्यूनंतर 

आई-वडील, विद्यार्थी आणि समाजमन संतप्त  

मुंबई/वृत्तसेवा 

आयआयटी बॉम्बेच्या पवई कॅम्पसमध्ये शुक्रवार, १८ सप्टेंबर २०२६ रोजी संध्याकाळी एनर्जी सायन्स अँड इंजिनिअरिंग विभागातील दुसऱ्या वर्षाचा विद्यार्थी साहिल रविंद्र वाकोडे यांचा मृतदेह हॉस्टेल क्रमांक ४ मधील खोलीत सीलिंग फॅनला लटकलेला सापडला. त्याच्या मृत्यूची बातमी कॅम्पसमध्ये पसरताच विद्यार्थी संतापले. काही तासांपूर्वीच तो परीक्षेत मोबाइल फोन वापरताना आणि प्रश्नपत्रिका चॅटजीपीटीवर अपलोड करताना पकडला गेल्याचा संस्थेचा दावा आहे. पण कुटुंबीय आणि विद्यार्थी या घटनेला केवळ ‘आत्महत्या’ म्हणत नाहीत. ते तिला ‘संस्थात्मक हत्या’ आणि जातीय छळाचा परिणाम म्हणतात.​

साहिल यवतमाळ जिल्ह्यातील अनुसूचित जातीतील तरुण होता. आई सोनाली शाळेत शिक्षिका, वडील रविंद्र बँकेत काम करतात. पहिल्या वर्षी त्याने ८.५ सीजीपीए मिळवला होता, मित्र त्याला अभ्यासक्रमी मुलगा म्हणून ओळखत होते. दुसऱ्या वर्षात मात्र गोष्टी बदलल्या, असे वडिलांचे म्हणणे आहे.

संस्थेची आणि विद्यार्थ्यांची वेगवेगळी कहाणी

आयआयटी बॉम्बेच्या निवेदनात म्हटले आहे की, परीक्षा सुरू असताना साहिल मोबाइल वापरताना सापडला. त्याने प्रश्नपत्रिका चॅटजीपीटीवर टाकून उत्तरे मागितली होती. त्यानंतर इंस्ट्रक्टर, फॅकल्टी अॅडव्हायझर आणि विभागप्रमुख यांनी त्याच्याशी चर्चा केली, समुपदेशन केले आणि सांगितले की या घटनेचा त्याच्या शैक्षणिक कारकिर्दीवर परिणाम होणार नाही. कोणतीही शिस्तभंगाची कारवाई सुरू करण्यात आली नव्हती. तो हॉस्टेलमध्ये परतला आणि संध्याकाळी मृत सापडला. आत्महत्यापत्राचा शोध लागला नाही.​

विद्यार्थी मात्र वेगळे सांगतात. प्रा. सूर्यनारायण डूल्ला (काही अहवालांत डूल्ला/डूला असे स्पेलिंग) परीक्षा हॉलचे निरीक्षक होते. काही विद्यार्थ्यांच्या मते त्यांनी साहिलला हॉलबाहेर काढले, कॉरिडॉरमध्ये ओरडले आणि एक वर्षाच्या सस्पेंशनची किंवा संस्थेतून काढून टाकण्याची धमकी दिली. संस्थेच्या नियमांनुसार परीक्षा हॉलमध्ये अनधिकृत उपकरण वापरल्यास एक सेमिस्टर सस्पेंशन आणि एफआर२ ग्रेड लागू होऊ शकतो. संस्था म्हणते की ही शिक्षा लागू केली गेली नव्हती. विद्यार्थी म्हणतात की धमकीच पुरेशी होती.​

कुटुंबाचा आरोप: तीन महिन्यांपासून जातीय शिवीगाळ

साहिलच्या वडिलांनी पवई पोलिसांत तक्रार दिली. त्यात प्रा. डूल्ला आणि इतर वरिष्ठ अधिकाऱ्यांची नावे आहेत. वडिलांच्या म्हणण्यानुसार, दुसऱ्या वर्षात साहिलने सांगितले होते की संचालक शिरीष बी. केदारे यांच्या सूचनांनुसार प्रा. डूल्ला तीन महिन्यांपासून त्याला जातीय शिवीगाळ करत होते आणि खोट्या प्रकरणात अडकवण्याची धमकी देत होते. “माझ्या मुलाला त्यांनी टॉर्चर करून मारले. मला न्याय हवा,” आई सोनाली यांनी पत्रकारांना सांगितले. कुटुंबाने सुरुवातीला मृतदेह स्वीकारण्यास नकार दिला. नंतर क्राइम ब्रँचची तपास आणि दोषींवर कारवाईची हमी मिळाल्यानंतर स्वीकारला.​

पोलिसांनी सुरुवातीला अपघाती मृत्यू अहवाल नोंदवला. नंतर वडिलांच्या तक्रारीवर भारतीय न्याय संहिता कलम १०८ (आत्महत्यास प्रवृत्त करणे) आणि अनुसूचित जाती-जमाती अत्याचार प्रतिबंधक कायद्यांतर्गत एफआयआर दाखल केला. तपास आता मुंबई क्राइम ब्रँचकडे गेला आहे. अद्याप कोणाला अटक झालेली नाही.​

संस्थेचा इन्कार

आयआयटी बॉम्बेने जातीय भेदभावाचा आरोप फेटाळला आहे. संचालक केदारे म्हणाले की कॅम्पसमध्ये जातीची माहिती पूर्णपणे लपवली जाते, कोणाला उपलब्ध नाही. संस्थेच्या एससी-एसटी सेलनेही सांगितले की साहिलने त्यांच्याकडे अशी कोणतीही तक्रार केली नव्हती. फॅकल्टी फोरमने प्रा. डूल्ला यांच्या पाठीशी उभे राहून सांगितले की ते नियमांनुसार परीक्षा निरीक्षण करत होते.​

तीन दिवसांचे आंदोलन आणि १८ सूत्रीय मागण्या

शुक्रवारी रात्रीपासून विद्यार्थी मुख्य दरवाजावर बसून राहिले. संचालक आणि प्राध्यापकांच्या राजीनाम्याची मागणी झाली. रविवारी रात्री तीन तासांच्या बैठकीनंतर संचालक केदारे यांनी विद्यार्थ्यांच्या १८ सूत्रीय मागण्यांच्या पत्रावर सही केली. स्वतंत्र चौकशी समिती, ३० सप्टेंबरपर्यंत अंतरिम अहवाल, उघड सभा, साहिलच्या ‘डिफेमेशन’बद्दल माफी आणि दोषींवर कारवाई या मागण्या आहेत. सोमवारी ओपन हाऊस होणार आहे. संस्था म्हणते की ‘प्रक्रिया पाळली जाईल’. प्रा. डूल्ला यांच्या तात्काळ निलंबनाबाबत अद्याप स्पष्ट निर्णय नाही.​

ही आयआयटी बॉम्बेमधील या वर्षातील तिसरी विद्यार्थी आत्महत्या आहे. फेब्रुवारी आणि जुलैमध्येही अशा घटना घडल्या होत्या. देशभरातील आयआयटींमध्ये विद्यार्थी आत्महत्या आणि आरक्षित वर्गातील विद्यार्थ्यांवरील कथित दबाव हे वारंवार चर्चेत येते. पण प्रत्येक प्रकरणात संस्था ‘समुपदेशन केले होते’ असेच सांगते आणि कुटुंब ‘त्यांनी मारले’ असे म्हणते.

सध्या तपास सुरू आहे. आरोप सिद्ध झालेले नाहीत, पण आरोप गंभीर आहेत. एक २० वर्षांचा मुलगा परीक्षेत पकडला गेल्यानंतर काही तासांत मृत सापडला आणि त्याच्या आई-वडिलांना वाटते की त्याच्या जातीमुळे त्याला त्रास दिला गेला. ही कहाणी फक्त एका विद्यार्थ्याची नाही. ती आयआयटीसारख्या संस्थेत आरक्षण, दबाव, मानसिक आरोग्य आणि जबाबदारी या प्रश्नांची आहे. पोलिसांची चौकशी आणि संस्थेची अंतर्गत प्रक्रिया या दोन्ही गोष्टींना आता वस्तुस्थिती समोर आणावी लागेल. नाहीतर पुढचा साहिलही येईल आणि पुन्हा तेच निवेदन येईल.