कर्जाचा विळखा असलेल्या कुटुंबातील तरुण शेतकऱ्याची जीवनयात्रा संपली! हिवरखेड पूर्णा येथील २६ वर्षीय वैभव भुसारी यांच्या मृत्यूने शेतकरी कुटुंबांमधील आर्थिक विवंचना, शेतीचे संकट आणि दुष्काळाच्या चाहुलीचा प्रश्न ऐरणीवर
कर्जाचा विळखा असलेल्या कुटुंबातील तरुण शेतकऱ्याची जीवनयात्रा संपली!
हिवरखेड पूर्णा येथील २६ वर्षीय वैभव भुसारी यांच्या मृत्यूने शेतकरी कुटुंबांमधील आर्थिक विवंचना,
शेतीचे संकट आणि दुष्काळाच्या चाहुलीचा प्रश्न ऐरणीवर
हिवरखेड पूर्णा:-
शेती आहे, कुटुंब आहे, नुकताच संसार फुलू लागला आहे, घरात अवघ्या दोन महिन्यांपूर्वी चिमुकल्याचे आगमन झाले आहे... मात्र दुसरीकडे शेतीतील अनिश्चितता, आर्थिक अडचणी आणि कर्जाचा वाढता ताण अशा परिस्थितीत एका तरुण शेतकऱ्याची जीवनयात्रा संपल्याची दुर्दैवी घटना बुलढाणा जिल्ह्यातील हिवरखेड पूर्णा येथे घडली आहे. वैभव विठोबा भुसारी (वय २६) यांचा सोमवार, १६ नोव्हेंबर रोजी मृत्यू झाला. प्राथमिक माहितीनुसार, त्यांनी शेतात गळफास घेऊन आत्महत्या केल्याचे समोर आले असून, कर्जबाजारीपणाच्या विवंचनेतून त्यांनी हे टोकाचे पाऊल उचलल्याची चर्चा आहे. मात्र, आत्महत्येच्या नेमक्या कारणाबाबत अधिकृत पुष्टी होणे अद्याप आवश्यक आहे.
या घटनेने केवळ एका कुटुंबावर दुःखाचा डोंगर कोसळला नाही, तर शेतीवर अवलंबून असलेल्या ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक असुरक्षिततेचा गंभीर प्रश्न पुन्हा एकदा समाजासमोर आणला आहे. विशेष म्हणजे वैभव यांच्या कुटुंबाकडे सुमारे दहा एकर शेती असतानाही आर्थिक संकटाचा सामना करावा लागत असल्याची माहिती समोर येत आहे. मग शेतीचे क्षेत्र असणे म्हणजे शेतकरी कुटुंब आर्थिकदृष्ट्या सुरक्षित असतेच का? उत्पादन खर्च, बाजारभाव, नैसर्गिक संकटे, कर्जाचे हप्ते आणि शेतीतून मिळणारे अनिश्चित उत्पन्न यांचा मेळ बसवताना शेतकरी कुटुंबांची होणारी ओढाताण किती गंभीर आहे, याचा विचार करण्याची वेळ या घटनेने आणली आहे.
दहा एकर शेती, तरीही आर्थिक विवंचनेचा प्रश्न!
वैभव यांच्या कुटुंबाची राहेरी खुर्द येथील गट क्रमांक १४२ आणि किनगाव राजा येथील गट क्रमांक २५५ मध्ये मिळून सुमारे दहा एकर शेती असल्याची माहिती आहे. मात्र, केवळ शेतीचे क्षेत्र किती आहे यावर शेतकऱ्याची आर्थिक परिस्थिती ठरत नाही. पेरणीपासून काढणीपर्यंत होणारा प्रचंड खर्च, बियाणे, खते, कीटकनाशके, मजुरी, डिझेल, सिंचनाचा खर्च आणि शेतीमालाला मिळणारा अनिश्चित बाजारभाव या सगळ्या चक्रात शेतकऱ्याचे आर्थिक गणित कोलमडते.
हंगाम चांगला गेला तर उत्पादनाची आशा निर्माण होते; मात्र अवकाळी पाऊस, अतिवृष्टी, पावसातील खंड, रोगराई किंवा बाजारभावातील घसरण यामुळे हातात येणारे उत्पन्न पुन्हा अनिश्चित बनते. अशा परिस्थितीत शेतीसाठी घेतलेले कर्ज, घरखर्च आणि कौटुंबिक जबाबदाऱ्या पार पाडताना शेतकरी कुटुंबांना मोठ्या आर्थिक तणावातून जावे लागते.
दुष्काळाची चाहूल आणि शेतकऱ्यांच्या चिंतेत भर!
बुलढाणा जिल्ह्यातील अनेक भागांमध्ये शेतीचे अर्थकारण प्रामुख्याने पावसावर अवलंबून आहे. पावसाचे अनियमित वितरण, पिकांच्या वाढीच्या महत्त्वाच्या टप्प्यांवर पडणारे पावसाचे खंड, पाण्याची कमतरता आणि उत्पादन खर्चातील वाढ या समस्या शेतकऱ्यांसाठी डोकेदुखी ठरत आहेत.
दुष्काळाची चाहूल लागली की सर्वप्रथम शेतकऱ्याच्या मनात उभे राहते ते पुढील हंगामाचे नियोजन, जनावरांच्या चाऱ्याची व्यवस्था, पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न आणि कर्जाची परतफेड कशी करायची, याचे गणित! पिकांचे उत्पादन घटण्याची भीती आणि उत्पन्नाची शाश्वती नसताना कर्जाचा भार मात्र कायम राहतो. परिणामी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील अस्थिरतेचा सर्वाधिक फटका अल्पभूधारकांसह मध्यम शेतकरी कुटुंबांनाही बसतो.
वैभव यांच्या मृत्यूमागील नेमके कारण तपासातून स्पष्ट होईल. मात्र, या घटनेच्या पार्श्वभूमीवर शेतीतील आर्थिक अनिश्चितता, कर्जाचा ताण आणि ग्रामीण भागातील मानसिक आरोग्याच्या प्रश्नांकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही.
दोन महिन्यांच्या चिमुकल्याच्या डोक्यावरील पितृछत्र हरपले!
या घटनेतील सर्वाधिक वेदनादायी बाब म्हणजे वैभव यांच्या पश्चात अवघ्या दोन महिन्यांचा देवानंद नावाचा मुलगा आहे. काही महिन्यांपूर्वीच वैभव आणि रुपाली यांच्या संसारात चिमुकल्या देवानंदच्या आगमनाने आनंदाचे वातावरण निर्माण झाले होते. मात्र, नियतीच्या या क्रूर आघाताने दोन महिन्यांच्या बाळाच्या डोक्यावरील वडिलांचे छत्र कायमचे हरपले आहे.
पत्नी रुपाली यांच्या संसाराचा आधार हरपला असून, मुलाच्या भविष्याची जबाबदारी आता त्यांच्या खांद्यावर आली आहे. आई-वडील, वृद्ध आजी-आजोबा आणि बहिणीवरही या घटनेने दुःखाचा डोंगर कोसळला आहे. घरातील तरुण सदस्याच्या जाण्याने संपूर्ण कुटुंब हादरून गेले असून, गावात शोककळा पसरली आहे.
शेतकरी आत्महत्यांवर केवळ मदतीच्या घोषणांनी प्रश्न सुटणार का?
शेतकरी आत्महत्येची घटना घडली की शासनाकडून मदतीचे निकष, पंचनामे, चौकशी आणि आर्थिक सहाय्य यांची प्रक्रिया सुरू होते. मात्र, शेतकऱ्याला आत्महत्येच्या उंबरठ्यापर्यंत पोहोचू न देण्यासाठी प्रतिबंधात्मक उपाययोजना कितपत प्रभावी ठरत आहेत, हा अधिक महत्त्वाचा प्रश्न आहे.
शेतमालाला उत्पादन खर्चाच्या तुलनेत समाधानकारक भाव मिळतो का? पीकविमा नुकसानग्रस्त शेतकऱ्यांपर्यंत वेळेवर पोहोचतो का? नैसर्गिक आपत्तीच्या काळात नुकसानभरपाई पुरेशी मिळते का? पीककर्जाचे पुनर्गठन आणि कर्जवसुलीबाबत संवेदनशील धोरण राबविले जाते का? ग्रामीण भागात आर्थिक अडचणीत सापडलेल्या शेतकऱ्यांना समुपदेशन आणि मानसिक आधार देणारी यंत्रणा उपलब्ध आहे का? असे अनेक प्रश्न या घटनेच्या निमित्ताने उपस्थित होत आहेत.
शेतकऱ्यांचे उत्पन्न स्थिर करण्यासाठी प्रभावी बाजारव्यवस्था, पीकविम्याची पारदर्शक अंमलबजावणी, नैसर्गिक आपत्तीतील तातडीची मदत, सिंचनाच्या सुविधा आणि कर्जाच्या विळख्यातून बाहेर पडण्यासाठी व्यवहार्य उपाय आवश्यक आहेत. त्याचबरोबर आर्थिक आणि मानसिक संकटात असलेल्या शेतकरी कुटुंबांपर्यंत वेळेत मदत पोहोचणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
प्रशासनाने शेतकरी कुटुंबांच्या परिस्थितीकडे गांभीर्याने पाहण्याची गरज!
हिवरखेड पूर्णा येथील वैभव भुसारी यांच्या दुर्दैवी मृत्यूच्या पार्श्वभूमीवर संबंधित प्रशासनाने घटनेची सखोल चौकशी करून कुटुंबाची आर्थिक परिस्थिती, शेतीसंबंधी अडचणी आणि कर्जाचा तपशील तपासणे गरजेचे आहे. तसेच नियमानुसार पात्रता तपासून पीडित कुटुंबाला शासकीय मदत मिळवून देण्यासाठी प्रशासनाने पुढाकार घ्यावा, अशी अपेक्षा व्यक्त होत आहे.
अवघ्या २६ व्या वर्षी एका तरुणाचे आयुष्य संपले आणि मागे राहिलेल्या कुटुंबासमोर आयुष्यभराचा संघर्ष उभा राहिला. दोन महिन्यांच्या देवानंदला भविष्यात वडिलांच्या मायेची उणीव जाणवणार आहे, तर पत्नी रुपाली आणि वृद्ध आई-वडिलांसमोर जगण्याचे मोठे आव्हान उभे ठाकले आहे.
शेतकऱ्यांच्या हातात नांगर आहे, पण त्याच्या भविष्याची हमी कोण देणार? शेतीत राबणाऱ्या कुटुंबांना आर्थिक सुरक्षितता आणि मानसिक आधार देणारी व्यवस्था उभी राहणार कधी? वैभव भुसारी यांच्या मृत्यूने उपस्थित केलेले हे प्रश्न केवळ एका गावापुरते मर्यादित नसून संपूर्ण कृषिप्रधान समाज आणि शासनव्यवस्थेसाठी आत्मपरीक्षण करायला लावणारे आहेत.

टिप्पण्या